Foto Pim van der Zwaan

Muziek als balsem voor de ziel

Altijd wat te beleven

De bewoners van Overspaarne hoeven zich niet te vervelen. Iedere dag is er wel wat te doen in het verpleeghuis. Ook op het gebied van de muziek valt er veel te beleven. Zo speelt iedere eerste en derde dinsdag van de maand een muziekgezelschap op het binnenplein; wordt er op maandagmiddag met de bewoners gezongen, en kan er op donderdagochtend worden gedanst. Een keer in de maand treedt er zelfs een speciale artiest op. Activiteitenbegeleidster Corrie Meinema organiseert zowel de groeps- als individuele activiteiten. Zij is samen met haar collega’s onder meer verantwoordelijk voor de organisatie van de muzikale activiteiten.

Corrie: “Mijn vak bestaat vooral uit kijken en luisteren. Een fors gedeelte van mijn tijd ben ik bezig met het organiseren van activiteiten voor grote groepen. Daarnaast probeer ik ook om individueel  te werken. Als een bewoner een bepaalde vraag heeft, onderzoek ik of  wij dat in huis kunnen regelen of dat familie of vrijwilligers ons bij de realisatie ervan kunnen bijstaan. Maar je kunt die vraag niet altijd boven krijgen, daarom moet je goed opletten hoe mensen reageren op dingen. Daar pas je de activiteiten van die specifieke bewoner op aan.”

 

Als teamleider cliëntenzorg is Bella Cammelbeeck degene die de plannen van Corrie en haar collega’s moet goedkeuren: “De activiteitenbegeleiders weten uit ervaring wat goed ligt bij de bewoners.  Zij ontwikkelen ook geregeld nieuwe initiatieven. Dat is belangrijk, want wat vandaag waar is, kan morgen weer heel anders zijn. Je wilt toch proberen om met de bewoners te blijven communiceren; elke reactie is wezenlijk. Veel bewoners zijn niet meer goed in staat om verbaal duidelijk te maken wat ze echt willen, maar muziek roept altijd iets bij hen op. Het is een middel om te communiceren, iets om met hun familie delen. Je kunt er samen plezier aan beleven. Je moet niet vergeten dat er veel verdriet is bij familieleden. Als er dan iets positiefs is wat je samen kunt doen, dan is dat enorm behulpzaam. Vaak emotioneert het ons als we zien wat voor uitwerking muziek heeft. Als je met iemand met wie je normaal geen woord meer kunt delen, of met wie je niets meer als vanouds kunt ondernemen, nog een paar goede gezamenlijke momenten mag beleven, dan word je daar echt blij van.”

Sinds jaar en dag zijn de belangrijkste uitgangspunten van de visie van Verpleeghuis Overspaarne: huiselijkheid en herkenbaarheid, vrijheid, nabijheid en vertrouwdheid. Dit klinkt prachtig, maar hoe geef je deze grondregels handen en voeten in de realiteit? Een van de wegen waarlangs Overspaarne het verblijf van de bewoners zo aangenaam mogelijk wil maken, is door met en voor hen muzikale activiteiten te ontplooien. “Muziek doet altijd iets met de bewoners…”

Fagottist Leendert Booyens is de oprichter van het Wings Ensemble, een professioneel muziekgezelschap dat klassieke muziek uit allerlei stijlperioden speelt. Wings verzorgt eens in de maand op dinsdagmiddag een concert voor de bewoners. Leendert: “Twee jaar geleden werd ik door een amateurmusicus gewezen op het feit dat het verpleeghuis over een uitstekende repetitieruimte beschikt, en dat de directie er erg op is gericht om het leven van buiten naar binnen te krijgen. Toen mij de ruimte werd getoond was ik direct erg onder de indruk: heerlijk licht, met bovendien een prachtige, goed gestemde vleugel. Sindsdien repeteert mijn ensemble in diverse samenstellingen geregeld op maandagavond op het binnenplein. Op een gegeven moment leek het ons een goed idee om als tegenprestatie met regelmaat een concert voor de bewoners te geven. De directie had daar direct oren naar.”

 

Wetenschappelijk bewezen

Het ‘muziekbeleid’ van Overspaarne wordt door de vakliteratuur binnen de geriatrie gestaafd. Uit diverse studies is namelijk gebleken dat (bewegen op) muziek een effectieve manier is om de cognitieve functies te verbeteren bij patiënten met matige tot ernstige dementie.  Corrie: “Muziek is een van de dingen die het langst in de hersenen blijft functioneren. En onze persoonlijke ervaring is dat muziek altijd een uitwerking heeft op de bewoners. Sommigen komen ervan tot rust; je merkt dat ze ervan genieten, en anderen zie je vanuit een lethargische houding weer tot leven komen. Bewoners die de hele dag stil in hun stoel zitten en dan ineens hun voet gaan bewegen of opeens gaan meezingen. Maar de reacties van de bewoners wisselen wel. De soort muziek is ook van belang. Mensen met dementie hebben nog steeds hun eigen specifieke voorkeuren, hun eigen smaak. Daarom bieden wij de bewoners een diversiteit aan muziek aan.”

 

De persoonlijke benadering van iedere individuele bewoner staat hoog in het ‘zorgvaandel’ van Overspaarne. Bella: “Als mensen heel diep dementerend zijn, kan ieder geluid, dus ook van muziek, te veel prikkels geven, maar dat verschilt per individu. Waar wij in Overspaarne naar streven, is om elke keer opnieuw naar die individuele bewoner te kijken. En dat zijn er dus negentig. Negentig mensen die ergens belangstelling voor kunnen hebben. Wij kijken dus helemaal niet zo naar het ziekteproces. Wij letten veel meer op wat die bewoner wel kan, waar we hem een plezier mee kunnen doen. Dat is een heel andere noemer. Natuurlijk kan het verleden soms een clue geven van dat iemand van nature van muziek houdt, maar hoe dat in het heden uitpakt, is vaak toch een verrassing.”

 

Onder de indruk

Leendert is zeer onder de indruk van het open beleid van Overspaarne en de wijze waarop het personeel met de bewoners omgaat. Het sluit volgens hem volledig aan op het motto van het Wings Ensemble: ‘Hoog niveau, lage drempel’. Leendert: “Het ligt helemaal in onze visie om mooie muziek te brengen voor iedereen.  Wij vinden dat alle mensen recht hebben op goede muziek, uitgevoerd door professionele musici.” Leendert geniet van de reacties van het Overspaarnse publiek, of ze nu positief zijn of niet: “In Overspaarne spelen we toegankelijke klassieke muziek. Wij hebben daar veel goede reacties op gehad, maar er is ook wel iemand geweest die zei: ‘Ik vind het afschuwelijk, willen jullie alsjeblieft stoppen?!’ Natuurlijk gaan we dan wel gewoon stug door met waar we mee bezig zijn. Die bewoner heeft dan de vrijheid om naar zijn eigen kamer te gaan. Maar iedereen mag een mening hebben; voor muziek geldt hetzelfde als voor beeldende kunst: ‘Als het maar een reactie oproept, dan is het goed.’ Het is normaal voor klassiek publiek om braaf te zitten luisteren, maar bij andere muziekgenres is het heel gewoon als er door de muziek heen gekletst wordt, dat was vroeger ook zo bij de Italiaanse opera. Mensen lieten luidkeels blijken wat ze ervan vonden. Ik vind het eigenlijk interessant; de mensen zijn gewoon heel puur en echt… en het is goed voor de concentratie. Niemand van Wings heeft ooit gezegd dat hij niet meer in Overspaarne wil repeteren of spelen. Iedereen is onder de indruk van de ambiance, maar de feiten zijn soms wel confronterend. Ik beschouw het daarom ook als een leerschool. Je betrekt de dingen die je ziet gebeuren op jezelf; en ik denk wel eens, als het met mij zover is, dan hoop ik dat ik ook in Overspaarne terecht kan. Dat komt ook omdat het personeel hier zo open is. Het ontkracht alle vooroordelen.”

 

Muziek als brug naar de maatschappij

Tot op heden is er onder de bewoners een grote belangstelling voor de muzikale activiteiten binnen Overspaarne. En zeker de helft van hen komt luisteren naar de concerten op dinsdagmiddag. Om diverse redenen zou het verpleeghuis ook graag de buurtbewoners uitnodigen voor deze muzikale intermezzo’s. Bella: “Een verpleeghuis is hoe je het ook went of keert een belast instituut. Mensen hebben er allerlei beelden bij. Wij willen een zo normaal mogelijk leven met elkaar leiden, en daar hebben wij de buitenwereld bij nodig. Het past binnen het beleid van Overspaarne om bruggen te slaan naar de buitenwereld en vice versa. Dat geeft een meerwaarde aan het woon- en leefklimaat; dat is de essentie. Als het sociale klimaat open en plezierig is, komen de mensen het meest tot hun recht. Van nature zijn wij naar binnen gekeerd, omdat de bewoners niet zelfstandig naar buiten mogen. Daarnaast kunnen mensen die aan dementie lijden niet meer zo veel prikkels van buiten aan. Om een goed evenwicht te houden qua gezonde prikkels is het van fundamenteel belang om een relatie aan te gaan met de buurtbewoners rondom Overspaarne. Er kunnen immers potentiële vrijwilligers onder zitten; daarnaast slecht het barrières, en bovendien, het zijn gewoon onze buren. Het is zo ontzettend jammer als het woord ‘verpleeghuis’ alleen maar een negatieve lading heeft. Juist vanuit onze visie zijn de bewoners en wij gewone mensen. Wij willen deel uit maken van de maatschappij, niet er buiten staan. Aan die positieve bijstelling van de beeldvorming moeten we behoorlijk hard trekken.”

 

Kostenplaatje

Zoals bij alle zaken die je onderneemt, komen er ook bij het muziekbeleid van Overspaarne kosten om de hoek kijken. Bella: “Als je mij vraagt wat deze activiteiten mogen kosten… daar maken we gewoon een begroting voor. Verder ben ik er voor om de mensen uit de buurt iets te laten betalen voor de concerten. Hierdoor maak je de drempel aan de ene kant wel ietsje hoger, maar aan de andere kant maak je duidelijk dat het concert iets bijzonders is. We moeten er hooguit over nadenken hoe zich dat verhoudt met het gedrag van verschillende bewoners.” Corrie: “Maar we moeten ons te allen tijde blijven realiseren dat dit het thuis is van de bewoners. Zíj  bewegen zich hier vrij, het is immers hun plek. In een concertgebouw kun je een gewone prijs vragen, dat kan hier niet. Leendert: “Onze optredens zijn na een hoop getouwtrek beloond met een subsidie van de gemeente Haarlem.” Bella: “Daar blijkt toch een stuk erkenning uit!”

 

Tot slot het volgende: doet de gevleugelde uitspraak ‘Muziek is balsem voor de ziel’ ook opgeld bij dementerenden? Bella: “Ik haat dat uitvergroten van dat dit een aparte club is. Mensen met dementie zijn gewoon mensen die wel of niet van muziek houden. Maar in principe denk ik dat muziek voor elk mens iets heel wezenlijks is, iets dat echt een verbinding kan brengen.” Leendert: “Daar geloof ik helemaal in. Je kunt met muziek vaak meer bereiken dan met woorden. Het verschilt van mens tot mens, maar iedereen weet dat muziek op bepaalde momenten in je leven specifieke emoties kan oproepen. Muziek is voor iedereen van 0 tot 100, voor alle lagen van de bevolking, van alle opleidingniveaus. In de politiek hoor je tegenwoordig vaak de kreet: ‘handen aan het bed’; dat is een heel nobele doelstelling, maar dat is niet alles in het leven. Je hebt niet alleen handen aan het bed nodig, maar ook balsem voor de ziel in de vorm van muziek en kunst. Je hebt immers niet alleen zorg voor het lichaam nodig, maar ook voor de ziel.

Daarom vind ik het een voorrecht dat ik muziek mag maken!”

 

Antoinette van Hoorn